De mens slijt niet

Een schoen slijt, een mens past zich aan

Hoe goed de schoenen ook zijn die we kopen, als we ze dragen slijten ze uiteindelijk. Sterker nog: hoe vaker je ze gebruikt, hoe sneller ze slijten. Het zou zelfs kunnen zijn dat, ook als je ze niet gebruikt, het leer toch uitdroogt. Dit geldt voor bijna alle levenloze producten. Ik zeg bijna, want er is vast ergens op de wereld een uitzondering te vinden.

Maar voor levende organismen geldt dit niet.

Voor organismen geldt juist het tegenovergestelde. Die slijten niet zomaar door gebruik, maar worden door juist gebruik sterker. Een schoen wordt slechter van kilometers maken. Een spier wordt beter van belasting. Een bot wordt sterker als er trekkracht en druk op komt. Je hart wordt krachtiger als het regelmatig moet werken. Je brein wordt scherper als het wordt uitgedaagd.

Met andere woorden: wij als mens slijten niet zoals een gebruiksvoorwerp slijt. Wij zijn trainbaar. Aanpasbaar. En in veel opzichten anti-fragiel.

Wat betekent anti-fragiel?

Fragiliteit betekent: hoe vaker je iets gebruikt, hoe sneller het slijt. Denk aan een servicegoed, een stoel, een auto, een telefoon of een paar schoenen. Gebruik zorgt langzaam maar zeker voor schade. Vroeg of laat gaat het kapot.

Anti-fragiliteit betekent juist: iets wordt sterker door belasting, prikkeling en uitdaging.

Meer dan alleen veerkracht

Dat is iets anders dan alleen veerkracht. Veerkracht betekent dat je na een klap weer terugkomt in je oorspronkelijke vorm. Een rubberen bal valt op de grond en stuitert terug. Dat is veerkrachtig. Maar anti-fragiel gaat een stap verder. Je komt niet alleen terug op je oude niveau, nee, je bloeit op, je wordt beter dan daarvoor.

Dat zie je overal in het lichaam.

Je wordt sterker door gebruik

Belast je spieren, dan worden ze sterker. Belast je conditie, dan past je hart-long systeem zich aan. Belast je botten, dan worden ze steviger. Daag je brein uit met moeilijke problemen, dan ontstaan er nieuwe verbindingen. Leer je omgaan met ongemak, spanning of onzekerheid, dan word je daar beter in.

We zijn niet gemaakt om alleen maar beschermd, ontzien en comfortabel gehouden te worden. We zijn gemaakt om ons aan te passen aan de wereld om ons heen. Maar daar is wel één voorwaarde voor: je moet jezelf gedragen alsof je anti-fragiel bent.

Wat je niet gebruikt, wordt zwakker

Want het tegenovergestelde is ook waar.

Hoe minder vaak je iets gebruikt, hoe zwakker het wordt. Een spier die je niet gebruikt, neemt af. Een conditie die je niet onderhoudt, verdwijnt. Een brein dat nooit wordt uitgedaagd, wordt lui. Een mens die nooit meer ongemak ervaart, wordt steeds gevoeliger voor ongemak.

Om anti-fragiel te zijn, moet je jezelf dus ook anti-fragiel gedragen.

Dat komt neer op je lichaam en geest uitdagen, prikkelen en onder druk zetten. Door jezelf regelmatig bloot te stellen aan een prikkel die net iets groter is dan wat je gewend bent.

Dat kan je vertalen naar trainen, leren, risico’s nemen, fouten durven maken en jezelf bewust uit comfort halen. Het lichaam trainen is het lichaam belasten. Het brein trainen is het brein laten worstelen. Karakter trainen is doen wat moeilijk is, terwijl je ook iets makkelijks had kunnen kiezen.

Hormese: waarom een prikkel je sterker kan maken

Hormesis is het Griekse woord voor prikkeling. In de toxicologie wordt het gebruikt om het fenomeen aan te duiden dat een stof of prikkel die in hoge dosis schadelijk is, bij een lage dosis juist positieve effecten kan hebben.

De nadruk ligt hier op: kan.

Want dit is belangrijk. Niet elke stress is goed. Niet elke prikkel maakt je sterker. Niet alles wat moeilijk is, is automatisch gezond. Zonlicht is goed. Verbranden is dat niet. Krachttraining kan je sterker maken. Elke dag maximaal trainen zonder herstel sloopt je. Een koude douche of een ijsbad is een gezonde prikkel. Onderkoeling is geen lifestyle-hack. Vasten is nuttig. Structureel te weinig eten is gewoon dom en roofbouw.

Hormese gaat dus niet over jezelf willekeurig pijn doen. Het gaat over een gecontroleerde dosis ongemak waar je lichaam of geest sterker van terugkomt.

De prikkel moet groot genoeg zijn om aanpassing uit te lokken, maar klein genoeg om van te herstellen.

Willekeurige ellende is geen training

What does not kill you makes you stronger

Deze quote kan waar zijn. Maar alleen als de prikkel klein genoeg is, als er herstel mogelijk is en als het zelfherstellend vermogen aanwezig is.

Daarnaast wordt deze quote te pas en vooral te onpas gebruikt. Vooral om nare ervaringen achteraf een positieve draai te geven. Alsof elke klap in het leven automatisch een les is. Alsof elk trauma je sterker maakt. Alsof elke periode van stress uiteindelijk goed voor je was omdat je er nog staat.

Een prikkel moet wel zinvol zijn.

Gezonde leefstijl is anti-fragiel gedrag

Jezelf anti-fragiel gedragen moet je heel breed zien.

Onderzoek naar welvaartsziekten, zoals kanker, hart- en vaatziekten, beroerte, degeneratieve hersenziekten zoals dementie en parkinson, diabetes en chronische longziekten, laat zien dat een gezondere leefstijl de kans op deze ziekten aanzienlijk kan verkleinen. Of ze schuiven op zijn minst op in de tijd. We krijgen er later, op oudere leeftijd, last van. We leven dan niet perse langer, maar vooral langer met meer gezonde jaren.

Als ambassadeur van gezond leven krijg ik nogal eens de reactie:

“Volgens mij wordt de gemiddelde mens steeds ouder. Dus zo slecht doen we het helemaal niet.”

Ouder worden is niet hetzelfde als gezond ouder worden

Maar als je kijk naar cijfers over chronische aandoeningen, dan blijkt dat al op relatief jonge leeftijd veel vrouwen één of meerdere chronische aandoeningen hebben. In de leeftijdsgroep 25 tot 44 jaar gaat het al om meer dan de helft (53% ongeveer). (cbs) (cbs) (cbs). We worden steeds ouder, maar dat betekent niet automatisch dat het steeds beter met ons gaat. Het betekent vooral dat de medische wetenschap steeds beter is geworden in mensen in leven houden. En daar hoeven we niet altijd even blij mee te zijn. Want langer leven is niet hetzelfde als in goede gezondheid leven.

Je kunt oud worden met energie, kracht, zelfstandigheid en een helder hoofd. Maar je kunt ook oud worden met een medicijnlijst, pijnklachten, afhankelijkheid, vermoeidheid of totaal geen besef meer van waar of wie je bent. Een lichaam dat nog wel leeft, maar eigenlijk al jaren niet meer echt meedoet.

Pak aan waar je wel invloed op hebt

Een gezonde leefstijl gaat niet alleen over langer leven. Het gaat over beter leven. Over meer jaren waarin je lichaam functioneert, je brein scherp blijft en je nog mee kunt doen. Niet alleen bestaan, maar leven.

Een gezonde leefstijl omvat bijvoorbeeld gezonde voeding, beweging, training en ontspanning. Maar het gaat ook over andere factoren, zoals je financiële situatie, je relaties, je sociale omgeving, je woonomgeving, luchtvervuiling en zelfs opleidingsniveau. Hoe hoger mensen zijn opgeleid, hoe later ze gemiddeld bijvoorbeeld last krijgen van geheugenproblemen en dementie.

Je ziet dat niet al deze factoren even makkelijk te beïnvloeden zijn. Niet iedereen kan zomaar verhuizen naar een schonere omgeving. Niet iedereen lost van vandaag op morgen financiële stress op. Niet iedereen verandert zijn sociale omgeving met één druk op de knop.

Daarom is het des te belangrijker dat we aanpakken waar we wel makkelijk invloed op hebben.

Zoals eten, bewegen en ontspanning.

Eten en bewegen zijn simpeler dan we ze maken

De leefstijlpijlers eten en bewegen zijn veelbesproken onderwerpen waar iedereen wel iets anders van lijkt te vinden. Maar in essentie zijn het juist twee van de meest beïnvloedbare pijlers.

Eet je ongezond? Koop iets anders in de supermarkt en eet dat.

Beweeg je te weinig? Pak je schoenen en wandel.

Dat klinkt bijna te simpel. En natuurlijk, simpel is niet hetzelfde als makkelijk. Maar we maken het vaak ingewikkelder dan nodig. We zoeken naar schema’s, protocollen, apps, programma’s, poeders en perfecte systemen. Terwijl de eerste stap meestal veel minder spectaculair is.

• Vers onbewerkt eten.
• Meer bewegen.
• Beter slapen.
• Vaker naar buiten.
• Minder zitten.

Je lichaam weer laten doen waarvoor het gemaakt is.

Praktische tips zodat jij je anti-fragiel kan gedragen

Je moet actief op zoek gaan naar prikkels die je uitdagen en laten groeien. Dit geldt fysiek, mentaal en emotioneel.

Train je lichaam

Spieren worden sterker door ze te belasten. Regelmatige beweging, krachttraining en blootstelling aan ongemak, zoals koude douches of vasten, kunnen je fysiek robuuster maken.

Begin gewoon met je lichaam weer gebruiken.

Wandelen. Rennen. Tillen. Duwen. Trekken. Hurken. Traplopen. Fietsen. Krachttraining. Je lichaam heeft prikkels nodig om sterk te blijven. Niet af en toe een symbolisch rondje, maar structureel gebruik.

Daag je geest uit

Leer nieuwe vaardigheden, stel jezelf bloot aan complexe problemen en omarm feedback. Mentale flexibiliteit groeit door jezelf uit te dagen met moeilijke taken.

Ook je brein is trainbaar. Maar dan moet je het wel laten werken. Niet alles meteen opzoeken. Niet elk probleem direct uitbesteden. Niet stoppen zodra iets ingewikkeld wordt. Soms moet je gewoon even blijven zitten met een vraag waar je het antwoord nog niet op weet.

Dat ongemakkelijke moment, waarin je brein kraakt en je denkt “ik snap dit niet”, is precies het moment waarop leren begint.

Een brein dat nooit meer hoeft te worstelen, wordt gemakzuchtig. En gemakzucht voelt prettig, totdat je merkt dat je niet meer goed kunt nadenken zonder hulp.

Omarm stress en onzekerheid

In plaats van risico’s volledig te vermijden, kun je leren ermee om te gaan. Kleine doses stress zorgen ervoor dat je beter voorbereid bent op grotere uitdagingen.

Dat betekent niet dat je zinloos gevaar moet opzoeken, of moet gaan bungeejumpen. Het betekent dat je niet bij elke vorm van onzekerheid, spanning of kritiek meteen moet terugdeinzen. Het leven is niet volledig controleerbaar. Er kan altijd iets misgaan. Je kunt een verkeerde keuze maken. Iemand kan kritiek hebben. Je kunt falen. Je kunt vallen.

Soms zegt iemand iets wat niet prettig voelt. Op je werk. In je relatie. In een gesprek met vrienden. Misschien zegt iemand dat je iets niet goed hebt gedaan. Misschien gebruikt iemand woorden die jij niet fijn vindt. Misschien doet iemand zelfs een keer lelijk tegen je. Terecht of onterecht.

Dat is niet leuk. Dat hoeft ook niet leuk te zijn. Maar het kan geen reden zijn voor een week in de ziektewet.

Niet alles wat onprettig voelt, is meteen schadelijk. Niet elke correctie is een aanval. Niet elk ongemakkelijk gesprek is grensoverschrijdend. Niet elke botte opmerking is een reden om volledig uit het veld geslagen te zijn.

Als je nooit leert omgaan met kritiek, wordt elke opmerking bedreigend. Als je nooit spanning ervaart, voelt normale werkdruk als gevaar. Als je nooit wordt tegengesproken, voelt een andere mening al snel als persoonlijke afwijzing.

Als je elk risico uit je leven probeert te verwijderen, verwijder je ook groei.

Wie nooit risico neemt, leert niet omgaan met spanning. Wie nooit fouten maakt, leert niet herstellen. Wie nooit wordt tegengesproken, leert niet denken. Wie nooit valt, leert ook niet opstaan.

Verander en pas je aan

Blijf niet hangen in comfortzones. Zoek verandering op en pas je continu aan nieuwe omstandigheden aan.

Comfort voelt veilig. En soms is comfort ook nodig. Rust is belangrijk. Herstel is belangrijk. Ontspanning is belangrijk. Maar een leven dat volledig is ingericht op comfort, maakt je niet vrijer. Het maakt je afhankelijker van comfort.

Als alles makkelijk moet zijn, wordt alles wat niet makkelijk is een bedreiging. Als je nooit ongemak ervaart, wordt klein ongemak groot. Als je nooit verandert, wordt elke verandering stress. Als je alleen nog maar kiest voor wat vertrouwd voelt, wordt je wereld steeds kleiner.

Groei vraagt dus niet alleen om trainen in de sportschool. Het vraagt om bereidheid om je wereldbeeld bij te stellen. Om te kunnen zeggen: misschien had ik het mis. Misschien klopt mijn oude overtuiging niet meer. Misschien is wat ik altijd normaal vond helemaal niet zo normaal.

Dat is misschien wel één van de moeilijkste vormen van anti-fragiel gedrag.

Niet alleen je lichaam trainen, maar ook je overtuigingen durven belasten.

We doen nu vaak precies het tegenovergestelde

Vind je de bovenste 4 tips voor de hand liggend? Ik ook maar gaat het daar juist niet vaak mis?

In plaats van ons anti-fragiel te gedragen, richten we ons leven steeds fragieler in. We halen prikkels weg. We vermijden ongemak. We maken alles efficiënter, makkelijker en comfortabeler. Dat klinkt als vooruitgang, maar het heeft ook een prijs.

We halen normale fysieke prikkels uit het dagelijks leven

Neem de elektrische fiets.

Voor mensen die fysiek beperkt zijn, ouder zijn, pijnklachten hebben en anders niet meer zouden kunnen fietsen, is de elektrische fiets een fantastische uitvinding. Dan geeft technologie vrijheid terug. Prachtig.

Maar inmiddels zitten ook mensen op elektrische fietsen die nog helemaal niets mankeren aan hun benen. Mensen die prima kunnen trappen, maar liever de inspanning eruit halen. En natuurlijk, dat is lekker makkelijk. Je komt minder bezweet aan. Je hoeft minder moeite te doen. Je gaat sneller vooruit met minder inspanning.

Maar je haalt ook precies de prikkel weg waar je lichaam beter van wordt.

We besteden ons denkwerk steeds vaker uit

Hetzelfde zie je bij mentale belasting.

We hebben inmiddels AI die in een paar seconden samenvat, bedenkt, schrijft, rekent, structureert en oplost. Dat kan ongelofelijk handig zijn. Ik gebruik het zelf ook. Maar ook hier geldt: als technologie je ondersteunt, is het waardevol. Als technologie al het denkwerk van je overneemt, wordt AI de elektrische fiets van je hoofd.

We behandelen ongemak steeds vaker als schade

En dan risico.

We leven in een tijd waarin risico steeds vaker wordt gezien als iets dat helemaal niet meer mag bestaan. Gaat er iets fout, dan moet iemand anders verantwoordelijk zijn. Iemand had moeten waarschuwen. Iemand had het moeten voorkomen. Iemand had het beter moeten regelen. We claimen, verzekeren, beveiligen en protocolleren steeds meer van het leven dicht.

Maar een leven zonder risico bestaat niet.

En een mens die nooit leert omgaan met risico, wordt niet veiliger. Die wordt angstiger. Afhankelijker. Sneller van slag als het leven niet doet wat hij had besteld.

Ook op het gebied van gezondheid zie je dat terug.

We beschermen liever ons wereldbeeld dan onze gezondheid

Veel mensen blijven liever hangen in hun bestaande wereldbeeld dan dat ze erkennen dat het misschien anders zit dan ze altijd dachten. Ze horen iets over voeding, beweging, slaap, stress of leefstijl en voelen weerstand. Niet omdat het onlogisch is, maar omdat het schuurt met hun huidige leven.

Dan is het makkelijker om het inzicht weg te duwen.

“Ja, maar mijn opa rookte ook en werd 90.”

“Je moet ook nog leven.”

“Alles is tegenwoordig slecht.”

“Ik heb daar geen tijd voor.”

“Dat werkt voor mij toch niet.”

Soms beschermen we niet onze gezondheid, maar ons wereldbeeld.

Want als je echt inziet dat je leefstijl invloed heeft, dan kun je niet meer doen alsof je geen keuze hebt. En dat is confronterend. Dan moet je misschien iets veranderen. Minder comfort. Meer verantwoordelijkheid. Minder uitbesteden. Meer zelf doen.

Slot

Door jezelf bloot te stellen aan gecontroleerde vormen van stress en uitdaging, bouw je een sterker, veerkrachtiger en uiteindelijk anti-fragieler leven op. Het is je lichaam, je brein en je karakter regelmatig geven wat het nodig heeft: een zinvolle prikkel.

De mens slijt niet door gebruik. De mens slijt door verkeerd gebruik, te weinig gebruik en jarenlang leven alsof comfort hetzelfde is als gezondheid.